Evrópsku aðgengislögin og sjálfsafgreiðslan: hvað gildir á Íslandi í dag

Ef þú ert að velja sjálfsafgreiðslustand, QR-pöntun eða vefverslun hefur þú kannski lesið um evrópsku aðgengislögin (European Accessibility Act, EAA). Þau hafa gilt í ESB frá 28. júní 2025 og ná meðal annars yfir sum sjálfsafgreiðslutæki og vefverslanir.

Stutta svarið fyrir Ísland: í október 2026 hafa aðgengislögin ekki tekið gildi hér.

Hvað aðgengislögin ná yfir í ESB

Aðgengislögin eru tilskipun (ESB) 2019/882. Aðildarríki ESB áttu að beita reglunum frá 28. júní 2025.² Tilskipunin nær yfir afmarkaðan lista af vörum og þjónustu. Hún er ekki almenn regla fyrir öll fyrirtæki.

Þessar vörur falla undir tilskipunina ef þær eru settar á markað eftir 28. júní 2025:²

• greiðsluposar
• hraðbankar, miðasölusjálfsalar og innritunarvélar
• gagnvirkar sjálfsafgreiðslustöðvar sem veita upplýsingar
• tölvur, símar, spjaldtölvur og lesbretti fyrir neytendur

Hraðbankar, miðasölusjálfsalar, innritunarvélar og upplýsingastöðvar falla undir tilskipunina þegar þær eru notaðar fyrir þjónustu sem tilskipunin nær yfir.² Af þjónustunni skiptir rafræn verslun mestu fyrir veitingastaði. Tilskipunin skilgreinir hana sem þjónustu sem er veitt í fjarsölu, á vefsíðum og í smáforritum, að beiðni neytanda, til að gera neytendasamning.²

Hvar sjálfsafgreiðslustandur fellur inn í myndina

Greiðsluposar eru nefndir beint í tilskipuninni. Kortalesarinn í sjálfsafgreiðslustandi er því vara sem fellur undir hana í ESB.²

Skjár þar sem gestir panta mat er ekki nefndur á listanum. Hann er hvorki hraðbanki, miðasölusjálfsali né innritunarvél. Matarpantanir eru heldur ekki í hópi þeirrar þjónustu sem tilskipunin nefnir fyrir þessi tæki. Hvort sjálfsafgreiðslustandur fyrir matarpantanir falli undir tilskipunina er því túlkunaratriði og við höfum ekki fundið opinbert svar. Ef þú rekur veitingastað í ESB-ríki skaltu spyrja stjórnvöld í því ríki eða lögmann.

Netpantanir á vefsíðunni þinni eða í appi falla betur að skilgreiningunni á rafrænni verslun, því gesturinn pantar í fjarsölu.² QR-pöntun við borðið er óljósari. Gesturinn notar síma og vefsíðu en situr á staðnum. Við fundum ekki opinbert svar við því heldur.

Undanþága fyrir örfyrirtæki

Örfyrirtæki sem veita þjónustu þurfa ekki að uppfylla aðgengiskröfurnar fyrir þá þjónustu.² Örfyrirtæki hefur færri en 10 starfsmenn og ársveltu eða efnahagsreikning upp á 2 milljónir evra eða minna.² Margir sjálfstæðir veitingastaðir falla í þennan hóp.

Undanþágan á við um þjónustu. Eftir atvikum leggur tilskipunin skyldur á framleiðendur, innflytjendur, dreifingaraðila eða stjórnvöld.³

Einnig eru til aðlögunartímabil. Sjálfsafgreiðslustöðvar sem fyrirtæki notaði með lögmætum hætti fyrir 28. júní 2025 mega vera í notkun út endingartíma sinn, þó ekki lengur en 20 ár frá því að þær voru fyrst teknar í notkun, ef ríkið leyfir það.²

Staðan á Íslandi

Aðgengislögin eru merkt sem EES-tæk. Í skrá EFTA er staða þeirra sú að Ísland, Liechtenstein og Noregur eru með þau til skoðunar vegna upptöku í EES-samninginn.¹ Þau eru ekki enn hluti af EES-samningnum og binda því ekki íslensk fyrirtæki.

Í svari til Alþingis á löggjafarþinginu 2023–2024 skrifaði forsætisráðherra að innleiðing tilskipunarinnar „er í vinnslu“. Þar kom líka fram að innleiðingin kallar á breytingar á ýmsum lögum.³ Við fundum hvorki frumvarp né dagsetningu í þeim heimildum sem við skoðuðum 3. október 2026.

Alþingi samþykkti hins vegar önnur aðgengislög í mars 2026, lög nr. 20/2026. Þau ná aðeins yfir vefsetur og smáforrit opinberra aðila.⁴ Þau koma til framkvæmda í áföngum:⁴

Við meðferð frumvarpsins bentu umsagnaraðilar á að einkaaðilar ættu líka að tryggja aðgengi. Meiri hluti nefndarinnar taldi ekki rétt að útvíkka lögin umfram það sem tilskipunin um opinbera aðila krefst.⁵

Regla sem gildir nú þegar

Ein íslensk regla á nú þegar við um veitingastaði. Samkvæmt lögum um jafna meðferð utan vinnumarkaðar nr. 85/2018 skulu fyrirtæki gera nauðsynlegar og viðeigandi breytingar, sé þeirra þörf í sérstöku tilviki, svo fatlaður einstaklingur geti nýtt sér þjónustu til jafns við aðra. Þetta gildir svo lengi sem ráðstafanirnar eru ekki of íþyngjandi eða umfram það sem eðlilegt má teljast.⁶

Þetta er regla um einstök tilvik en ekki tæknilegur staðall fyrir skjái. Á veitingastað getur þetta verið jafn einfalt og að starfsmaður taki við pöntun við afgreiðsluborðið frá gesti sem getur ekki notað standinn.

Staðlarnir á bak við aðgengilegar pantanir

Tveir staðlar lýsa stafrænu aðgengi:

• EN 301 549 er evrópski staðallinn um aðgengi að upplýsinga- og samskiptatæknivörum og -þjónustu.
• WCAG (Web Content Accessibility Guidelines) frá W3C er staðallinn fyrir vefsíður og öpp. Nýjasta útgáfan er WCAG 2.2, sem kom út 12. desember 2024.⁷

WCAG hefur þrjú stig: A, AA og AAA. Nokkur dæmi úr WCAG 2.2:⁷

Hvað á að spyrja um þegar þú velur

Aðgengilegar pantanir eru góð þjónusta, líka þó að lögin krefjist þeirra ekki á Íslandi. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) áætlar að 1,3 milljarðar manna, 16 % mannkyns, búi við verulega fötlun.⁸ Bættu við eldri gestum, ferðamönnum sem lesa matseðilinn á öðru tungumáli en sínu eigin og öllum sem gleymdu gleraugunum heima.

Þegar þú berð saman sjálfsafgreiðslustanda, QR-matseðla eða vefverslanir skaltu spyrja seljandann:

1. Uppfyllir varan WCAG 2.2 á stigi AA eða EN 301 549? Getur seljandinn sýnt prófunarskýrslu eða aðgengisyfirlýsingu?
2. Nær gestur í hjólastól upp í skjáinn, kortalesarann og kvittanaprentarann?
3. Virkar skjárinn með skjálesara, eða er önnur leið fyrir gest sem sér illa?
4. Getur gesturinn stækkað textann, og heldur útlitið sér þá?
5. Eru birtuskilin nóg, og er eitthvað sýnt með lit eingöngu, til dæmis ofnæmisvaldar?
6. Þegar skjárinn spyr „Ertu enn þarna?“, hversu langan tíma hefur gesturinn, og getur þú breytt honum?
7. Getur gesturinn valið tungumál sem hann les vel?
8. Fylgir texti myndum og ofnæmistáknum?

Hafðu eina einfalda reglu á staðnum: gestur sem getur ekki eða vill ekki nota skjáinn getur alltaf pantað hjá starfsmanni. Það er líka einfaldasta útgáfan af þeirri aðlögun í einstöku tilviki sem lög nr. 85/2018 lýsa.⁶

Ef þú ert að skoða sjálfsafgreiðslu, QR-pöntun eða netpantanir frá Resto skaltu spyrja okkur sömu spurninga. Um hvað rannsóknir segja um pantanir á skjá, sjá Sjálfsafgreiðsla, QR og netpantanir: hvað segja gögnin í raun?.