Einnota plast á kaffihúsum og skyndibitastöðum: hvað er bannað og hvað þarf að rukka fyrir

Gestur pantar latte til að taka með. Þú réttir honum pappamál með loki. Á Íslandi þarf að taka gjald fyrir bæði málið og lokið og gjaldið þarf að sjást á kassakvittuninni. Þetta er algengasta athugasemdin þegar eftirlitið kemur á kaffihús og skyndibitastaði, og þú setur þetta upp í eitt skipti í kassakerfinu.

Reglurnar eru í lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, en ekki í lögum um meðhöndlun úrgangs. Umhverfis- og orkustofnun (UOS) hefur eftirlit með þeim. Greinin miðast við október 2026.

Hvaða einnota plast er bannað?

Frá 3. júlí 2021 hefur verið óheimilt að setja þessar einnota plastvörur á markað hér á landi (37. gr. e):¹

• hnífapör: gaffla, hnífa, skeiðar og matprjóna
• diska
• sogrör
• hræripinna fyrir drykki
• matarílát, drykkjarílát og bolla úr frauðplasti, ásamt lokum
• allar vörur úr plasti sem er niðurbrjótanlegt með oxun

Flest kaffihús nota nú tré, bambus eða pappír í staðinn. UOS komst að því að heildsölur hefðu að mestu skipt bannvörunum út og að gamlar birgðir af plaströrum og plasthnífapörum séu nú að mestu uppurnar.⁴⁵

Lífplast er líka plast. UOS hefur ítrekað bent á að reglurnar gilda hvort sem plastið er úr jarðolíu eða af lífrænum uppruna og hvort sem það er merkt lífbrjótanlegt, endurvinnanlegt eða moltanlegt.²³ Eina undantekningin í lögunum eru náttúrulegar fjölliður sem hefur ekki verið breytt með efnafræðilegum aðferðum.¹

Gjald fyrir einnota bolla og matarílát á kassakvittun

Frá sama degi, 3. júlí 2021, hefur 37. gr. f gilt. Þar segir að óheimilt sé að afhenda eftirfarandi einnota plastvörur án endurgjalds á sölustöðum:¹

• bolla og glös fyrir drykkjarvörur, þar með talin lok
• matarílát, með eða án loks, undir mat sem er tilbúinn til neyslu og er alla jafna borðaður beint úr ílátinu, til dæmis box undir heita máltíð til að taka með

Umbúðir sem eru ætlaðar til að vefja utan um matvæli eru undanskildar.¹ Síðan kemur ein stutt setning: „Gjald skal vera sýnilegt á kassakvittun.“¹

Lögin tilgreina ekki upphæð. Verðið ákveður þú.

Pappamál telst líka plast

Í lögunum er einnota plastvara skilgreind sem vara sem er gerð úr plasti að öllu leyti eða að hluta til.¹ Flest pappamál og mörg pappabox eru með þunnri plastfilmu að innan svo þau haldi vökva. Árið 2022 skrifaði UOS að pappamál með örþunnri plastfilmu teljist engu að síður einnota vara úr plasti og að gjaldið fyrir það þurfi að sjást á kassakvittun.²

Til að sleppa við gjaldið notarðu umbúðir sem innihalda ekkert plast. UOS benti á það árið 2025 að úrval umbúða undir matvæli án plasts hefði aukist til muna.⁵ Biddu birginn um skriflega staðfestingu á að varan sé hvorki með plastfilmu né plasthúð.

Burðarpokar

Tvær eldri reglur gilda um poka:

• Frá 1. september 2019 þarf að taka gjald fyrir alla burðarpoka, óháð efni, og gjaldið þarf að sjást á kassakvittun (37. gr. b). Það á líka við um bréfpoka.¹
• Frá 1. janúar 2021 hefur verið óheimilt að afhenda burðarpoka úr plasti á sölustöðum (37. gr. c).¹

Pöntun til að taka með í bréfpoka getur því borið tvenns konar gjald: fyrir pokann og fyrir hvern bolla eða box.

Hvað fann eftirlitið?

UOS tekur á hverju ári út lítinn hóp fyrirtækja sem valin eru af handahófi.² Veitingasölurnar eru fáar, svo tölurnar eru dæmi en ekki hlutfall fyrir landið allt.

Í hópnum voru kaffihús, bakarí, ísbúðir, skyndibitastaðir, veitingastaðir, kvikmyndahús og vegasjoppur.²³⁴⁵ Árið 2025 skrifaði UOS að tregðu gætti hjá sumum fyrirtækjum til að leggja á gjaldið. Úrbótum var ekki lokið í fimm málum þegar samantektin birtist og þvingunarúrræði voru áformuð í fjórum þeirra.⁵

UOS getur lagt stjórnvaldssektir á fyrirtæki sem brjóta gegn 37. gr. e eða 37. gr. f. Sektir á lögaðila geta numið frá 25.000 kr. til 25.000.000 kr.¹ Í þeim málum sem UOS lýsir fengu fyrirtækin frest til að bæta úr.⁴

Svona seturðu gjaldið upp í kassakerfinu

Einfaldast er að hafa sérstaka línu fyrir hvern bolla og hvert box. Hér er dæmi um kassakvittun fyrir pöntun til að taka með. Verðin eru dæmi.

Nokkur hagnýt atriði:

• Láttu þetta gerast sjálfkrafa. Settu bollann inn sem viðbót á hvern drykk til að taka með, eða sem sérstaka vöru. Þá kemur gjaldið á kvittunina sama hver stendur við kassann. Í matseðlinum í Resto er hægt að gera þetta með viðbót.
• Ekkert gjald þegar setið er inni. Kaffi í venjulegum bolla við borðið er án gjalds.
• Sama uppsetning alls staðar. Ef gestir panta til að taka með í sjálfsafgreiðslu eða á netinu eiga línurnar fyrir bolla og box að vera þar líka.
• Skýrt heiti. „Einnota bolli“ á kvittuninni gerir gjaldið auðsjáanlegt, bæði fyrir gestinn og eftirlitið.
• Spurðu bókarann um VSK. Fáðu staðfest hvaða virðisaukaskattsþrep á við um línurnar fyrir bolla og ílát, svo kassakerfið noti rétt þrep.

Flöskur og tappar

Tvær reglur til viðbótar snerta drykki, aðallega í gegnum birgjana:

• Frá 1. júlí 2025 þurfa plasttappar og lok á drykkjarílátum allt að þremur lítrum að vera áföst ílátinu (37. gr. g). Reglan gildir um vörur sem settar eru á markað, svo flöskurnar sem þú kaupir ættu þegar að vera með slíka tappa.¹
• Á drykkjarvörur í einnota dósum, gler- og plastflöskum er lagt skilagjald samkvæmt lögum nr. 52/1989.⁶ Endurvinnslan greiðir skilagjaldið til baka þegar umbúðunum er skilað.⁷