Matseðill og ofnæmisvaldar
Hráefniskostnaður og verðlagning matseðils: reikningsdæmi og íslenskar tölur
Svona reiknarðu hráefniskostnað og framlegð á hvern rétt, af hverju 11 % VSK fer fyrst út úr verðinu og hvað tölur Hagstofunnar segja um rekstur veitingastaða.
Efni greinarinnar
Þegar birgirinn hækkar verðið á lambakjöti eða þorski þarftu að ákveða hvað verður um réttinn á matseðlinum. Þú getur hækkað verðið, breytt uppskriftinni eða sætt þig við minni framlegð um tíma. Í þessari grein förum við yfir tvær tölur sem auðvelda þá ákvörðun: hlutfall hráefniskostnaðar og framlegð í krónum á hvern disk. Við skoðum líka hvað tölur Hagstofunnar segja um veitingastaði á Íslandi í heild, miðað við október 2026.
Tvær tölur fyrir hvern rétt
Hráefniskostnaður á disk er það sem hráefnið í einn skammt kostar þig, án VSK. Taktu allt með sem fer á diskinn: fiskinn, kartöflurnar, smjörið, sósuna og skrautið.
Hlutfall hráefniskostnaðar er hráefniskostnaðurinn deilt með verðinu sem þú heldur eftir. Framlegð er verðið sem þú heldur eftir að frádregnum hráefniskostnaði. Framlegðin borgar laun, leigu, rafmagn og allt hitt, og það sem eftir stendur er hagnaður.
Hlutfallið segir þér hvort rétturinn er í takt við restina af matseðlinum. Framlegðin í krónum segir þér hvað hver sala skilar. Í bakvinnslu Resto skráirðu kostnaðarverð hvers réttar og sérð framlegðina í krónum og prósentum við hliðina á verðinu.
Taktu VSK út fyrst
Verðið á matseðlinum er með virðisaukaskatti og sá hluti verðsins tilheyrir ríkinu. Matur og drykkur sem veitingastaður selur, áfengi meðtalið, fellur undir 11 % þrepið í 14. grein laga um virðisaukaskatt.3 Til að finna verðið sem þú heldur eftir deilirðu matseðilsverðinu með 1,11.
Tökum lambarétt á 5.990 kr. á matseðli. Hráefnið í diskinn kostar 1.850 kr.
| Upphæð | |
|---|---|
| Verð á matseðli með VSK | 5.990 kr. |
| Verð án VSK (5.990 ÷ 1,11) | 5.396 kr. |
| Hráefniskostnaður á disk | 1.850 kr. |
| Framlegð á disk | 3.546 kr. |
| Hlutfall hráefniskostnaðar (1.850 ÷ 5.396) | 34,3 % |
Ef þú deilir 1.850 með 5.990 færðu 30,9 %. Þá lítur rétturinn út fyrir að vera ódýrari í framleiðslu en hann er og allir réttirnir á matseðlinum líta nokkrum prósentustigum betur út en raunin er. Meira um virðisaukaskatt á veitingastöðum finnurðu í greininni um VSK.
Þegar hráefni hækkar
Segjum að lambakjötið hækki og hráefniskostnaður á disk fari upp um 12 %, úr 1.850 kr. í 2.072 kr. Það eru tvær algengar leiðir til að finna nýtt verð.
- Halda framlegðinni í krónum. Rétturinn á áfram að skila 3.546 kr. á disk. Verð án VSK verður 2.072 + 3.546 = 5.618 kr., eða 6.236 kr. með VSK. Á matseðlinum myndirðu líklega skrifa 6.290 kr.
- Halda hlutfallinu. Rétturinn á áfram að vera í 34,3 %. Verð án VSK verður 2.072 ÷ 0,343, eða um 6.044 kr., sem er um 6.709 kr. með VSK.
Munurinn á leiðunum er um 470 kr. Ef þú heldur hlutfallinu borgar gesturinn meira en sem nemur hækkuninni hjá þér. Ef þú heldur framlegðinni í krónum fer aðeins hækkunin sjálf út í verðið, auk VSK af henni. Hvorug leiðin hentar öllum réttum. Vinsæll réttur sem gestir þekkja verðið á þolir oft betur minni hækkun, og þá má sækja muninn annars staðar á matseðlinum.
Skoðaðu allan matseðilinn með söluskýrslunni
Réttur með lágt hlutfall hráefniskostnaðar er ekki endilega besti rétturinn þinn. Það sem skiptir máli er hve mikla framlegð rétturinn skilar af öllum diskunum sem þú selur. Aðferð sem kallast á ensku menu engineering og Michael Kasavana og Donald Smith birtu árið 1982 skiptir réttum í fjóra hópa eftir tveimur spurningum: selst rétturinn vel, og er framlegðin hans yfir meðaltali matseðilsins?4
Fyrir hvern rétt þarftu tvær tölur: hve margir seldust á tímabilinu og framlegð á disk. Fyrri talan kemur úr söluskýrslu kassakerfisins. Seinni talan kemur úr hráefniskostnaðinum sem þú reiknaðir hér að ofan. Í bakvinnslu Resto sérðu sölu eftir vörum fyrir það tímabil sem þú velur.
Þumalreglur aðferðarinnar eru þessar:4
- Réttur selst vel þegar hlutur hans í heildarsölunni er meiri en 70 % af jöfnum hlut. Með 6 aðalrétti er jafn hlutur um 16,7 %, svo línan liggur við um 11,7 %.
- Réttur er með háa framlegð þegar framlegð hans á disk er yfir meðalframlegð hópsins.
Hvað tölur Hagstofunnar sýna
Hagstofa Íslands birtir rekstraryfirlit fyrir hverja atvinnugrein, unnin úr skattframtölum. Fyrir veitingastaði (ÍSAT 561) skiluðu 734 rekstraraðilar framtali fyrir árið 2024 og heildartekjur þeirra voru 123.750 milljónir króna.1 Sem hlutfall af tekjunum voru helstu kostnaðarliðir þessir:1
| Liður, 2024 | Hlutfall af tekjum |
|---|---|
| Vöru- og hráefnisnotkun | 33,7 % |
| Launakostnaður | 39,5 % |
| Annar rekstrarkostnaður | 19,8 % |
| Fyrningar | 2,3 % |
| Hagnaður fyrir fjármagnsliði (EBIT) | 4,6 % |
| Hagnaður fyrir skatt | 4,0 % |
Á árunum 2015 til 2024 var vöru- og hráefnisnotkun á bilinu 33,7 % til 37,4 % af tekjum í sömu töflu og launakostnaður á bilinu 36,2 % til 40,7 %.1 Frá 2018 til 2024 fór hagnaður fyrir skatt aldrei yfir 4,0 % af tekjum, og árið 2020 var 5,2 % tap.1
Sýna gögnin
| Ár | Hagnaður fyrir skatt |
|---|---|
| 2015 | 3,5 % |
| 2016 | 5,6 % |
| 2017 | 4,5 % |
| 2018 | 2,2 % |
| 2019 | 1,4 % |
| 2020 | −5,2 % |
| 2021 | 4,0 % |
| 2022 | 3,7 % |
| 2023 | 3,9 % |
| 2024 | 4,0 % |
Tölurnar eru meðaltal yfir hundruð ólíkra staða, frá pítsustöðum til fínni veitingastaða. Vöru- og hráefnisnotkun nær líka yfir drykki og allt annað sem staðirnir keyptu til að selja, svo hún er ekki það sama og hráefniskostnaður eins réttar. Tekjur í ársreikningum eru að jafnaði færðar án VSK. Tölurnar fyrir 2024 eru bráðabirgðatölur.
Þær sýna þó að dæmigerður veitingastaður á Íslandi heldur eftir um 4 kr. í hagnað af hverjum 100 kr. í sölu. Nokkur prósentustig í hráefniskostnaði geta skilið á milli góðs árs og erfiðs.
Tekjurnar hafa ekki haldið í við verðlag
Hagstofan greindi frá því að tekjur veitingastaða hefðu dregist saman um 4,0 % árið 2024, á sama tíma og vísitala neysluverðs hækkaði um 5,8 %.2 Þegar kostnaðurinn hækkar svo hratt skilar matseðilsverð sem stendur óbreytt í heilt ár aðeins minna með hverjum mánuðinum.
Sóun er hluti af hráefniskostnaðinum
Matur sem fer í ruslið var keyptur og borgaður, svo hann á heima í hráefniskostnaðinum. Umhverfisstofnun mældi matarsóun á Íslandi árið 2022 eftir aðferð Evrópusambandsins. Á veitingahúsum og í matarþjónustu var sóunin um 10,3 kg á hvern íbúa, alls um 3.860 tonn.5 Það er mun minna en á heimilum (63,2 kg á íbúa) og sóun í matarþjónustu mældist undir meðaltali Evrópu.5
Í þínu eldhúsi kemur sóun fram á þremur stöðum:
- Snyrting og nýting. Ef þú kaupir heilt flak og 20 % fer í snyrtingu skaltu reikna diskinn út frá verði þess hluta sem nýtist.
- Undirbúningur sem selst ekki. Sósa sem er löguð fersk á hverjum degi og helmingnum hent kostar tvöfalt það sem uppskriftin segir.
- Afgangar á diskum. Ef sama meðlætið kemur hálfétið til baka á hverju kvöldi er skammturinn ef til vill of stór.
Skráðu sóunina í eina til tvær vikur og bættu svo raunhæfri upphæð við hráefniskostnað réttanna sem hún snertir.
Heimildir
- Rekstrar- og efnahagsyfirlit 2002–2024 (tafla FYR08010), ÍSAT 561 Veitingastaðir
- Afkoma fyrirtækja dróst saman árið 2024 (frétt, 19. nóvember 2025)
- Lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988, 14. gr.
- Examining a menu on the basis of the Kasavana–Smith model in a Hungarian restaurant. Deturope 14(1): 111–127 (2022)
- Fyrstu heildrænu niðurstöðurnar yfir matarsóun á Íslandi